Que : માર્ગદર્શન, જરૂરિયાત, અને સિધ્ધાંત :
* માર્ગદર્શન *
* પ્રસ્તાવના :-
માનવ વિકાસ ની સાથે-સાથે માર્ગદર્શનની જરૂરિયાત જણાતાં ભારત, ઇંગ્લેન્ડ, અમેરિકા વગેરે જેવા દેશોમાં વિવિધ સ્વરૂપે માર્ગદર્શન આપવાની વ્યવસ્થા ઊભી થઇ છે.
- ભારતમાં માર્ગદર્શન અને સલાહદર્શન ક્ષેત્રમાં વિકાસને બળ પૂરું પાડીને રાજ્યોમાં શૈક્ષણિક અને વ્યવસાયિક માર્ગદર્શન સંસ્થાઓ સ્થાપવામાં પ્રોત્સાહિત કર્યા.
- આ સંસ્થાઓનો મુખ્ય ધ્યેય શાળાએ જતાં બાળકો તથા નોકરી શોધતા લોકોને શૈક્ષણિક અને વ્યવસાયિક માર્ગદર્શન આપવાનું હતું.
- આમ, કેન્દ્ર સરકાર, રાજ્ય સરકાર, યુનિવર્સીટીઓ અને ખાનગી સંસ્થાઓએ માર્ગદર્શન અને સલાહ પ્રવૃતિઓ દ્વારા વિદ્યાર્થીઓની શૈક્ષણિક, વ્યવસાયિક અને વૈયક્તિક સમસ્યાઓ ઉકેલવામાં મદદરૂપ થવા માટેની જુદાં-જુદાં સમયે શરૂઆત કરવામાં આવી.
* માર્ગદર્શનનો અર્થ :
--> ક્રો એન્ડ ક્રો (1968) ના જણાવ્યા પ્રમાણે –
“ માર્ગદર્શન એ વિદ્યાર્થીઓના વિકાસને ઉત્તેજન આપવા અને તેઓને પ્રબળ, આરોગ્યપ્રદ અનુકૂલન અને તેઓની શક્તિઓને અનુરૂપ મહત્તમ સિધ્ધિઓના સાક્ષાત્કાર માટે મદદ કરવા માટે શાળા પર્યાવરણના અવિભાજિત અંગ તરીકે પ્રસ્થાપિત કરવામાં આવેલ વિશેષ સેવાઓનો સમૂહ છે....તે એક દૃષ્ટિબિંદુ છે કે જેમાં બાળકો પ્રત્યે હકારાત્મક વલણનો સમાવેશ થાય છે અને તે એ બાબતનો સાક્ષાત્કાર કરે છે કે, તે તરુણોના શિક્ષણના તમામ અન્ય તબક્કાઓને પૂરક, પ્રબળ અને વધુ અર્થપૂર્ણ બનાવનાર છે.”
* માર્ગદર્શનની સંકલ્પના/વ્યાખ્યા :
- “Guidance is a process through which an individual is able to solve his problems and pursue a path suited to his abilities and aspiration.”
- અર્થાત “માર્ગદર્શન એ એક પ્રક્રિયા છે જેમાં વ્યક્તિને તેના પર્યાવરણ સાથે સારી રીતે અનુકૂલિત થવામાં મદદરૂપ થાય તેવા ઇચ્છનીય કૌશલ્યો વિકસાવવા માટેની સંખ્યાબંધ સેવાઓનો સમાવેશ થાય છે.” - સ્મિથ (1951)
* માર્ગદર્શનની જરૂરિયાત :
શૈક્ષણિક પર્યાવરણમાં કેટલીક એવી પરિસ્થિતિઓ છે કે જેમાં વિદ્યાર્થીઓ માટે માર્ગદર્શન સેવાઓ જરૂરી બને છે. શાળાઓ અને કોલેજોની મુખ્ય ભૂમિકા શિક્ષણ આપવાની રહી છે. પરંતુ માત્ર સારું વિષય શિક્ષણ આપવાની બાળક કે યુવાનનો સંપૂર્ણ અને સમતુલિત વિકાસ થાય તેવું માની શકાય નહીં. સામાજિક વિકાસ અને પરિવર્તન સાથે સંબંધિત ઘણાં પરિબળો છે જે શાળા-કૉલેજ કક્ષાએ માર્ગદર્શન સેવાઓની જરૂરિયાત ઊભી કરે છે. આવાં કેટલાંક પરિબળો અને પરિસ્થિતિઓની ચર્ચા અત્રે કરવામાં આવી છે.
1. શિક્ષકની મુખ્ય જવાબદારી અધ્યયનની છે. શિક્ષક ની આ જવાબદારી ને કારણે તેની પાસે તરુણોના અધ્યયન સિવાયના પ્રશ્નોને ઉકેલવામાં મદદ કરવા સમય અને શક્તિ બચતા નથી. તરુણોના સામાજિક અનુકૂલન અને સુગ્રથિત વ્યક્તિત્વ વિકાસ સંબંધિત પ્રશ્નોના ઉકેલ માટે સક્ષમ સલાહદર્શનની સેવાઓ અને યોગ્ય સુવિધાઓ જરૂરી બને છે.
2. તરુણાવસ્થા એ સંવેગોની અવસ્થા છે. આથી તરુણોની સંવેગિક જરૂરિયાત સંતોષવામાં મદદ કરાવી જરૂરી છે. આ સમય દરમિયાન પ્રેમની જરૂરિયાત, સ્વીકૃતિ, મોભો, કદર વગેરેની યોગ્ય માવજત અને પરિપક્વતા માટે યોગ્ય માર્ગદર્શન જરૂરી બને છે.
3. વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજીના વિકાસના કારણે વ્યવસાયોનું વૈવિધ્ય અને સંકુલતા વધ્યા છે. આથી કાર્યના જગતમાં સતત પરિવર્તન પામી રહેલ અને વિશાળ બની રહેલી વ્યવસાયિક તકો સાથે પોતાની શક્તિઓ અને અભિરુચીઓને બંધબેસતા કરવા તરુણોને માર્ગદર્શન જરૂરી બન્યું છે.
4. વ્યક્તિ પોતાના સમગ્ર જીવન દરમિયાન સતત વ્યવસાયિક વિકાસ સાધે છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન વ્યક્તિ વૃધ્ધિ, શોધ, જાળવણી અને ક્ષીણતા જેવા તબક્કાઓમાંથી પસાર થાય છે. આ પ્રક્રિયા બરાબર થાય તે માટે તેને પોતાની ક્ષમતાઓ અને વ્યવસાય જગતનો પરિચય યોગ્ય સમયે અને યોગ્ય રીતે કરાવવો જોઈએ.
5. અત્યારે શાળા-કૉલેજોમાં ભિન્ન સામાજિક, આર્થિક, જાતીય અને ધાર્મિક ભૂમિકાવાળા બાળકો અભ્યાસ કરે છે. તેઓ માનસિક શક્તિ, સામાજિક પરિપક્વતા, અભિરુચિ તરેહ વગેરેમાં ભિન્નતા ધરાવે છે. આથી આવાં બાળકોની વ્યક્તિગત ભિન્નતાને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે તો જ તેઓ પોતાની શક્તિ અને રુચિ પ્રમાણે પ્રગતિ સાધી શકે.
6. વર્ષ 1997 ના શિક્ષિત બેરોજગારી અંગેના આંકડાઓ દર્શાવે છે કે એન્જિનિયરીંગ જેવા ટેકનીકલ ક્ષેત્રમાં પણ 30 ટકા જેટલી બેરોજગારી છે. તેના પરથી અન્ય વિદ્યાશાખાઓના સ્નાતકો કે અનુસ્નાતકોની બેરોજગારીના પ્રમાણ વિષે શી સ્થિતિ હશે તેનો અંદાજ આવી જય છે. આ પરિસ્થિતિ સૂચવે છે કે રોજગાર અને શિક્ષણ વચ્ચે સુસંગતતા નથી. આથી આ વિસંગતતા દૂર કરવા અને માનવ શક્તિનો સાચો ઉપયોગ થાય માટે માર્ગદર્શન જરૂરી છે.
7. ઔદ્યોગિકરણ અને શેહરીકરણને કારણે સમજ વ્યવસ્થામાં ઝડપથી પરિવર્તન થઇ રહ્યું છે. બદલાયેલી સમાજ વ્યવસ્થા જુદી જુદી વ્યક્તિઓના વિચારો તેમ જ એક જ વ્યક્તિના વિચારોમાં ઘર્ષણ ઊભા થાય છે. તેમાંથી બચવા તેને સમતોલ વિચારક બનાવવા માટે માર્ગદર્શન જરૂરી બન્યું છે.
* માર્ગદર્શનના સિધ્ધાંતો :
માર્ગદર્શન એ ચોક્કસ સિધ્ધાંતો પર આધારિત વ્યવસાયિક પ્રવૃત્તિ છે.આ સિધ્ધાંતો મનોવિજ્ઞાન, સમાજશાસ્ત્ર, શિક્ષણ અને સામાજિક શાસ્ત્રો સંબંધિત વિદ્યાશાખાઓમાંથી નિષ્પન્ન થયેલ છે. માર્ગદર્શન સેવાઓ હાથ ધરનારાઓએ નીચેના સિધ્ધાંતોને ધ્યાનમાં લેવા જોઈએ.
1. માર્ગદર્શન એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જે બાળક શાળામાં પ્રવેશ મેળવે ત્યાંથી શરૂ થાય છે અને તે ઔપચારિક શિક્ષણ મેળવે ત્યાં સુધી ચાલુ રહે છે.
2. માર્ગદર્શન બાળકના સમગ્ર વિકાસને સ્પર્શે છે. તે માત્ર પસંદગી માટેનું માર્ગદર્શન નથી; પરંતુ તે વિકાસનું માર્ગદર્શન છે. અર્થાત તે બાળકોના શારીરિક, માનસિક, સામાજિક અને સાંવેગિક વિકાસ પ્રતિ અભિમુખ હોય છે.
3. માર્ગદર્શક માર્ગદર્શન કાર્યક્રમોનાં આયોજન અને અમલમાં માંનોવીગ્યાનીકો, આમાજીક કાર્યકરો, વિષય શિક્ષકો, વ્યવસ્થાપકો, અન્ય શૈક્ષણિક ધંધાદારીઓનો સહકાર મેળવે છે.
4. માર્ગદર્શન કાર્યક્રમ બાળકની નિર્ણય લેવાની અને આયોજન કરવાની શક્તિ અને અધિકારનો સ્વીકાર કરે છે.
5. માર્ગદર્શન કાર્યક્રમ પ્રત્યેક બાળકના મહત્વ અને મોભાનો સ્વીકાર કરે છે અને માન આપે છે.
6. માર્ગદર્શન પ્રત્યેક બાળક માટે છે. સામાન્ય માન્યતા એવી છે કે જેમને ગંભીર સમસ્યા હોય તેબા બાળકોને જ માર્ગદર્શન આપવું જોઈએ; આથી દરેક બાળકને મદદરૂપ બને તેવી ક્ષમતા ધરાવતા અનુભવો પૂરા પાડવા જોઈએ.
7. માર્ગદર્શન આપવામાં અને વૈયક્તિક માહિતીનો ઉપયોગ કરવામાં નૈતિક ધોરણો જાળવવા જોઈએ.
8. માહિતી અનાત્મલક્ષી રીતે મેળવવી જોઈએ અને અનાત્મલક્ષી રીતે જ ઉપયોગમાં લેવી જોઈએ. અર્થાત માર્ગદર્શકે માહિતી એકત્ર કરવામાં અને ઉપયોગ કરવામાં વૈજ્ઞાનિક વલણ દાખવવું આવશ્યક છે.
9. માર્ગદર્શન કાર્ય માટે કેટલીક ક્ષમતાઓ જરૂરી છે. પર્યાપ્ત તાલીમ, યોગ્ય અનુભવો અને યોગ્ય વ્યક્તિત્વ લક્ષણો એ બધી માર્ગદર્શકની પાયાની જરૂરિયાતો છે.
*************
